Behram Paşa Camii — Diyarbakır’ın “toprak camilerinin prensi”
Diyarbakır'daki camiler arasında, mimari tarihçi Godfrey Goodwin'in 1971 yılında şöyle yazdığı bir cami vardır: "Bu, gerçekten de taşra camilerinin prensi — katı yerel stil çerçevesinde, dekorunda olduğu kadar oranlarında da muhteşem." Diyarbakır Valisi'nin emriyle inşa edilen ve muhtemelen Sinan'ın adıyla anılan 16. yüzyıl Osmanlı yapısı Behram Paşa Camii, imparatorluk ve yerel mimari geleneklerinin sentezinin en rafine örneklerinden biridir. Bazalt ve kireçtaşından yapılmış siyah-beyaz duvarlar, 15,9 metre çapındaki kubbe, Diyarbakır yapımı çiniler — tüm bunlar Behram Paşa Camii’ni şehirde yapılacak tarihi bir gezinin olmazsa olmaz durağı haline getiriyor.
Behram Paşa Camii'nin tarihi ve kökeni
Cami, Diyarbakır'ın Osmanlı valisi (beylerbeyi) Behram Paşa'nın emriyle inşa edilmiştir. Eyaleti yönettiği kesin tarih bilinmemekle birlikte, en olası dönem 1564–65 ile 1567–68 yılları arasındadır. Behram Paşa, kendisinden önce Yemen ve Mısır valiliği görevlerinde bulunmuş olan Kara Şahin Mustafa Paşa'nın oğluydu; yani Osmanlı İmparatorluğu'nun en üst düzey idari elitine aitti. Behram Paşa 1585 yılında vefat etti ve Halep'te defnedildi.
İnşaat yaklaşık olarak 1564–65 yıllarında başlamıştır. Tamamlanma tarihi olan 1572–73 (H. 980) yılı, giriş kapısının üzerindeki Arapça yazıtta korunmuştur. Bu tarihleme metni, yapının kronolojisine ilişkin başlıca belgesel kanıttır.
Mimarın kim olduğu konusu ise hâlâ açık ve tartışmalıdır. Mimarın iki ana otobiyografik eserinden biri olan Tuḥfetü'l-mi'mārīn'de cami, Sinan'ın eserler listesinde geçmektedir. Ancak diğer eseri olan Tezkiretü'l-ebniye'de cami yer almamaktadır. Araştırmacılar, bu çelişkinin Sinan'ın projede marjinal bir rol oynadığını gösterdiğini düşünmektedir: Muhtemelen o sadece İstanbul'da çizimleri onaylamış, asıl inşaatı ise başka bir mimar yürütmüştür — ya başkentten özel olarak gönderilmiş bir imparatorluk mimarı ya da yüksek seviyeli bir yerel usta. İkinci versiyonu, Osmanlı stiline özgü unsurların yanı sıra yerel mimari tekniklerin karakteristik kullanımı da desteklemektedir.
Dikkat çekici olan, ablak tekniğiyle yapılan siyah-beyaz duvar örme — siyah bazalt ve beyaz kireçtaşının sırayla dizilmesi — Konstantinopolis camileri için tipik olmasa da, bölgesel inşaat geleneğinin bir parçası olduğu Diyarbakır için organiktir. Bu durum, inşaat ekibinin Diyarbakır mimarisini iyi bilen yerel duvarcılar ve zanaatkarlardan oluştuğunu doğrulamaktadır.
Mimari ve görülmesi gerekenler
Behram Paşa Camii, Osmanlı mimarisinin ihtişamını yerel detayların samimiyetiyle birleştirir. Bina, hem dıştan hem de içten mimariyi okuyabilenler için zengin bir malzeme sunar.
Cephe ve portik
Kuzey cephesi, siyah ve beyaz taşların sırayla dizildiği yatay şeritlerden oluşur — bu, Suriye-Memlük geleneğinden miras alınan ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın olan ablak tekniğidir. Girişin önünde beş kubbeli çift portik bulunmaktadır. Dış portikin iki orta sütunu, siyah ve beyaz taş sıralarının birbirini izlediği karakteristik bükümlü orta bölümlere sahiptir. Portikin geri kalan sütunları beyaz mermerden yapılmıştır. Tek minare, portikin kuzeybatı köşesinde yer almaktadır.
Kuzey cephesinin orta kapısının karşısında sekizgen bir içme çeşmesi bulunmaktadır. Piramit şeklindeki çatısı, bükümlü orta bölümleri olan siyah ve beyaz taştan yapılmış bileşik sütunlara dayanmaktadır; bu sütunlar, portikonun sütunlarıyla kasıtlı olarak uyumlu bir şekilde, bütünsel bir kompozisyon oluşturmaktadır.
Kubbe ve iç mekan
Caminin ana hacmi, ek nefler içermeyen bir kare olup, 15,9 metre (52 fit) çapında tek bir kubbe ile örtülmüştür. Kubbe, her yüzünde pencereler bulunan on altıgen bir tambur üzerine oturmaktadır. İçeriden kubbeyi taşıyan sekiz sivri kemer, ibadet salonuna hafiflik ve ferahlık hissi verir. Tamburun 16 penceresinden süzülen dağınık ışık, iç mekanı eşit bir gün ışığıyla doldurur.
Çini süslemeler
İbadet salonunun duvarlarının alt kısımları, çok renkli sır altı süslemeli büyük kare çinilerle kaplıdır. Kenar şeridinde, farklı desenlere sahip iki sıra dikdörtgen çini yer almaktadır. Çiniler, görünüşe göre 16. yüzyılda Diyarbakır'da üretilmiştir; ancak desenleri ve yapım teknikleri, ünlü İznik atölyelerinin ürünlerine çok benzemektedir. Araştırmacı J. Rayby, 1977-78 yıllarında bu olguyu özel olarak incelemiş ve Diyarbakır'da İznik ile rekabet eden tam teşekküllü bir çini üretiminin varlığını öne sürmüştür.
Yapısal özellikler
Türk mimarlık araştırmacısı, giriş kapısı üzerindeki, zamanına göre benzersiz bir çözüme dikkat çekti: köşelerde sıraların tersine çevrilmiş şekilde sıralanması — bu, modern beton yapıların donatılmasına benzer bir tekniktir. İnşaatta yaygınlaşmasından dört yüz yıl önce taş duvarda sıkıştırma prensibinin uygulanması, ustaların en üst düzeyde ustalıklarının kanıtıdır.
İlginç gerçekler ve efsaneler
- Godfrey Goodwin, klasik eseri "A History of Ottoman Architecture" (1971) içinde Behram Paşa Camii'ni "toprak camilerinin prensi" olarak nitelendirmiştir; bu, İslam mimarisi üzerine akademik literatürde nadir görülen bir onurdur.
- Sinan'ın adı, iki otobiyografisinden sadece birinde geçmektedir. Bu durum, mimarlığın kim olduğu konusunu uzmanlar arasında tartışma konusu haline getirmiştir: Behram Paşa Camii'nin gerçek mimarı hâlâ bilinmemektedir.
- İç mekanı süsleyen 16. yüzyıl çinileri, doğrudan Diyarbakır'da üretilmiş olabilir. Eğer bu doğrulanırsa, cami, İznik'e rakip olan bağımsız bir seramik üretim okulunun varlığının kanıtı haline gelir.
- Behram Paşa 1585 yılında vefat etmiş ve Halep'te defnedilmiştir. Adını taşıyan cami, hem kendisinden hem de hizmet ettiği divanın yıkılmasından sonra ayakta kalmış ve günümüze kadar ulaşmıştır.
- Portalin üzerindeki köşe bölgelerinde taşların tersine sıralanması gibi yapısal bir teknik, modern inşaat ilkelerini önceden yansıtmaktadır. Bilim adamları bunu, 16. yüzyıl Diyarbakır inşaat okuluna özgü "proto-mühendislik" çözümleri arasında saymaktadır.
Nasıl gidilir
Behram Paşa Camii, Diyarbakır'ın Sur semtinde, Ziya Gökalp Caddesi üzerinde, Ulu Camii'nin yakınında yer almaktadır. Diyarbakır Havalimanı (DIY), İstanbul, Ankara ve İzmir'den direkt uçuşlar almaktadır; havalimanından şehir merkezine taksiyle yaklaşık 7 km (15–20 dakika) mesafededir.
Sur tarihi mahallesini en rahat şekilde yürüyerek gezebilirsiniz: Behram Paşa Camii, Ulu Cami, İçkale ve diğer birkaç tarihi eser, 10–15 dakikalık yürüme mesafesi içinde yoğunlaşmıştır. Ulu Cami, Behram Paşa Camii'ne birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir. Toplu taşıma araçları (dolmuşlar ve otobüsler) Sur Kapısı'na kadar gelmektedir.
Gezginlere tavsiyeler
Cami halen ibadete açıktır. Ziyaret için en uygun zaman namaz araları ve gündüz saatleridir. Giriş ücretsizdir; kapıda ayakkabılarınızı çıkarın, kadınlar için başörtüsü zorunludur. İçeride namaz kılanlara engel olmamaya özen gösterin.
Diyarbakır'a seyahat etmek için en iyi mevsim Nisan-Mayıs ve Eylül-Ekim'dir. Yaz aylarında şehir çok sıcaktır (+38–42 derece) ve Sur'un taş sokakları ısıyı hapseder. Kışın çamur ve rüzgar olabilir, ancak turist kalabalığı yoktur.
Cami ziyaretinizi, UNESCO listesinde yer alan İç Kale ve Diyarbakır surlarını gezmekle birleştirin. Yakınlarda, Jahit Sıtkı Tarancı Müzesi ile aynı tarihi bazalt binada bulunan Ziya Gökalp Müzesi bulunmaktadır. Diyarbakır mutfağı ayrı bir ilgiyi hak ediyor: et yemekleri, mercimek böreği, yerel baklava — tüm bunları Sur'daki restoranlarda makul fiyatlara bulabilirsiniz.
Sur tarihi mahallesi, 2015-2016 yıllarındaki çatışmaların ardından yeniden inşa ediliyor; caddelerin bir kısmı yeniden düzenlendi. Bununla birlikte, Behram Paşa Camii görünümünü korumuştur ve hâlâ il Osmanlı mimarisinin zirvesi, beş yüzyıl boyunca ne kubbesi, ne çini süslemesi, ne de kapının üzerindeki Arapça yazıt değişmemiş olan bir "prens" olarak kalmaktadır.
